Tek ve Çok Dilli Rulmanlı Çelik Makaralar: Çeşitleri ve Seçimi

Çelik halat makarasında dil, gövdenin içindeki kasnak sayısıdır. Tek dilli makarada bir kasnak bulunur ve halatın yönünü değiştirmek için kullanılır. Çift ve üç dilli makaralarda aynı mil üzerinde iki ya da üç kasnak vardır; bunlar halatı iki blok arasında birkaç kez dolaştırarak çekme kuvvetini azaltan palanga (donam) düzenleri kurmaya yarar. Kasnakların rulman üzerinde dönmesi sürtünmeyi azaltır, böylece hem halat daha az zorlanır hem de çekme kuvvetinin daha azı sürtünmeye gider. Doğru makara; halat çapı, çalışma yükü, makara çapı ve bağlantı şekli birlikte düşünülerek seçilir.

Tek dilli makara ve yön değiştirme

Tek dilli makara halatın yönünü değiştirir, kuvveti kendi başına azaltmaz. Irgat ya da triforla yapılan çekme işlerinde halatı bir köşeden döndürmek, çekişi duvar dibinden yükün hizasına almak ya da bir direğin tepesinden halatı aşağıya indirmek için kullanılır. Tek dilli rulmanlı makara, kancalı ya da gözlü askısıyla sağlam bir noktaya bağlanır.

Burada sık atlanan bir hesap vardır: makaranın askısına gelen kuvvet, halattaki çekme kuvvetiyle aynı değildir. Halat makaradan geri dönüyorsa, yani makaraya giren ve çıkan kollar birbirine paralelse, askıya halattaki kuvvetin iki katı gelir. Kollar arasındaki açı açıldıkça bu kuvvet azalır; 90 derecelik bir dönüşte halattaki kuvvetin yaklaşık 1,4 katıdır. Makarayı, askısını ve bağlandığı noktayı bu toplam kuvvete göre seçin.

Çok dilli makara ve palanga

İki makara bloğu arasında halat birkaç kez dolaştırıldığında yük, iki blok arasındaki halat kollarına paylaşılır. Örneğin iki adet çift dilli makarayla dört kollu bir donam kurulduğunda, sürtünme ihmal edilirse halatı çeken kuvvet yükün yaklaşık dörtte biri kadar olur. Bunun karşılığında halatı dört kat uzun çekmek gerekir: yük 1 metre kalkacaksa 4 metre halat toplanır. Vinçlerdeki donam makaraları ve kanca blokları da aynı prensiple çalışır.

Gerçekte her kasnakta bir miktar sürtünme kaybı olur ve kasnak sayısı arttıkça bu kayıplar toplanır. Rulmanlı kasnaklar burçlu kasnaklara göre daha az kayıp verdiği için çok dilli düzenlerde rulmanlı makara tercih edilir. Bu tür donamlar için çift dilli çelik halat makarası ve üç dilli rulmanlı çelik halat makarası kullanılır. Halatlı vinçlerde kanca tarafındaki makaralı blok için halatlı vinç donam makarası sayfasına bakabilirsiniz.

Rulmanlı çelik halat makaralarımızda çalışma yükü makara çapına göre belirlenir. Aynı çaptaki tek, çift ve üç dilli modellerin çalışma yükü tabloda aynıdır; dil sayısı arttıkça makaranın genişliği ve ağırlığı artar:

Daha büyük tek dilli modellerde 300 mm makara 8 ton, 350 mm makara 12 ton, 410 mm makara 15 ton çalışma yüküne sahiptir. Makara seçerken halat çapı ile makara çapını birlikte okuyun; tablodaki halat çapından kalın bir halatı o makaradan geçirmeyin.

Mandikapan makara

Mandikapan, yan kapağı açılabilen makaradır. Halatın ucunu makaradan geçirmeye gerek kalmadan kapak açılır, halat ortasından kasnağa oturtulur ve kapak kapatılır. Uzun bir halatın ortasında yön değiştirmek ya da ucu zaten bir yere bağlı bir halatla çalışmak gerektiğinde zaman kazandırır. Kapağın pimi ya da kilidi her kullanımda kapalı ve emniyetli olmalıdır; açık kalan kapak halatın kasnaktan çıkmasına yol açar.

Mandikapan makaralarımızda makara çapı, çalışma yükü ve uygun halat çapı şöyle değişir:

Kapasite arttıkça makara çapının da büyüdüğü görülüyor. Sebebi halatın kasnak üzerinde bükülmesidir: kalın bir halat küçük bir kasnakta keskin bükülür, teller çabuk yorulur ve halat ömrünü erken doldurur.

Makara seçerken bakılacaklar

• Halat çapı ve tipi: Kasnak oluğu halat çapına uygun olmalıdır. Oluk dar gelirse halatı sıkıştırır, geniş gelirse halat oluğun içinde yassılaşır. Makaranın tablosunda yazan halat çapına uyun; aynı makara için çelik ve lif halatta uygun çap farklı olabilir.
• Çalışma yükü: Halattaki kuvvete göre değil, yukarıda anlattığımız gibi makaranın askısına gelen toplam kuvvete göre seçilir.
• Dil sayısı: Yalnız yön değiştirilecekse tek dilli; çekme kuvveti azaltılacaksa çift ya da üç dilli makara.
• Bağlantı şekli: Kancalı, gözlü ya da kilitli askı. Kancalı modellerde emniyet mandalı bulunmalıdır.
• Ortam: Deniz ve nemli ortamda galvanizli ya da paslanmaz makara seçilir. Teknelerde ve hafif işlerde kullanılan 25, 32 ve 50 mm'lik krom tek dilli makaralar 316 kalite paslanmazdır.

Sahada sık yapılan hatalar

• Makarayı halattaki kuvvete göre seçmek: Geri dönen halatta askıya iki kat kuvvet geldiği hesaba katılmazsa makara da bağlandığı nokta da aşırı yüklenir.
• Gevşek halatla çalışmak: Yük alınmamış, boşta kalan halat kasnaktan çıkabilir. Halat tekrar gerildiğinde yan plakayla kasnak arasına sıkışır ve ezilir. Çekmeye başlamadan önce halatın oluğa oturduğuna bakın.
• Kancayı ağzından yüklemek: Makaranın kancası bağlantı noktasına tam oturmalıdır. Kancanın ucuna asılan sapan kancayı açar.
• Makarayı yük taşımayan bir yere bağlamak: Boru, korkuluk ya da ince bir kiriş flanşı, makaraya gelen toplam kuvveti taşıyamayabilir.

Kullanım, kontrol ve bakım

• Makarayı yükü taşıyabilecek sağlam bir noktaya bağlayın. Bağlantı noktasına gelen kuvvetin halattaki kuvvetten fazla olabileceğini hesaba katın.
• Halatın kasnağa düz girip çıkmasına dikkat edin. Açılı giren halat oluğun kenarına sürter, hem halatı hem kasnağı aşındırır.
• Kullanmadan önce kasnağı elle çevirin. Takılma, ses ya da boşluk rulmanın bozulduğunu gösterir.
• Kasnak oluğunda aşınma, çapak ya da çatlak; yan plakalarda eğilme; milde ve somununda gevşeme; kancada ağız açılması ya da emniyet mandalında hasar varsa makarayı kullanmayın.
• Gresörlüğü olan makaraları kılavuzdaki aralıkla yağlayın. Kum, beton ve talaş olan ortamda çalışan makarayı iş bitiminde temizleyin.
• Kontrol sıklığını kullanım yoğunluğuna göre iş güvenliği uzmanınızla birlikte belirleyin.

Makaralar inşaat sahalarında malzeme çekme ve yön değiştirme, tersanede donanım, montaj işlerinde ağır parçaların yerine çekilmesi ve vinç donamlarında kullanılır. Çekme işinde makarayla birlikte çoğunlukla bir halatlı çektirme (trifor) ya da ırgat çalışır. Tüm modeller çelik halat makaraları bölümünde. Halat çapını, çekilecek ya da kaldırılacak yükü ve makaranın nasıl bağlanacağını yazın; uygun makarayı ve fiyatını bildirelim.