Çelik Halatlar Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Çelik halat, ince çelik tellerin önce kol (demet) halinde, sonra bu kolların bir öz etrafında helis şeklinde sarılmasıyla yapılan kaldırma ve çekme elemanıdır. Vinçte, ırgatta, asansörde ve çektirmelerde kullanılır. Bir halatın işe uygun olup olmadığını dört şey belirler: yapısı, sarım yönü, çapı ve çalışacağı tambur ile makaralar. Ömrünü ise doğru takılması ve düzenli kontrolü belirler. Aşağıda sahada en çok sorulan konuları bu sırayla ele aldık.

Halat yapısı ve öz tipi

Halat adındaki ilk sayı kol sayısını, ikinci sayı her koldaki tel sayısını gösterir. 6×19 bir halat altı koldan oluşur ve her kolda 19 tel vardır. Tel sayısı arttıkça teller incelir; halat esner, küçük çaplı makaralardan daha rahat geçer. Az sayıda kalın telden yapılan halat ise aşınmaya ve ezilmeye daha iyi dayanır. Ürün adlarında gördüğünüz Seale, Filler ve Warrington ifadeleri, kol içindeki tellerin hangi düzende dizildiğini anlatır.

Öz, kolların etrafına sarıldığı merkezdir. Çelik özlü halat tambura çok kat sarıldığında ezilmeye daha iyi direnir ve sıcağa daha dayanıklıdır. Kendir ya da lif özlü halat daha esnektir ve yağı özünde tutar. Tek halatla yüksekten kaldırma yapılan kule vinçlerde yük kendi ekseninde dönmeye çalışır; bu işlerde 19×7 dönmeyen kule vinç halatı gibi iç ve dış kolları ters yönde sarılmış yapılar kullanılır.

Çapraz sarım ve düz sarım

Halatlar sarım şekline göre iki gruba ayrılır. Çapraz sarımda (normal sarım) teller kol içinde bir yöne, kollar halat içinde ters yöne sarılır. Düz sarımda (Lang sarımı) teller ve kollar aynı yöne sarılır. İki tipin de sağ ve sol yönlüsü vardır. Halat belgelerinde bu durum iki harfle yazılır: küçük harf telin kol içindeki yönünü, büyük harf kolun halat içindeki yönünü gösterir.

Çapraz sarımlı halat yapısını daha iyi korur, kolay açılmaz; genel vinç işlerinin çoğunda bu tip kullanılır. Düz sarımlı halatta dış teller yüzeyde daha uzun boyda görünür. Aşınan yüzey geniş olduğu için tek kat sarımlı tamburlarda ve sürtünmeli işlerde ömrü uzundur. Buna karşılık iki ucu dönmeye karşı sabitlenmemişse açılmaya eğilimlidir; serbest dönebilen yüklerde ve fırdöndülü bağlantılarda bu yüzden tercih edilmez. Elinizdeki halatın tipini bilmiyorsanız eski halatın etiketine bakın ya da yakından çekilmiş bir fotoğrafını gönderin.

Tambur ile sarım yönünün uyumu

Halatın sarım yönü tamburla uyumlu değilse halat her turda biraz açılır, kolları gevşer ve ömrü kısalır. Kanallı tamburda kural basittir: sağ kanallı tambura sol sarım, sol kanallı tambura sağ sarım halat takılır.

Kanalsız (düz) tamburda el kuralı uygulanır. Tamburun arkasında durup halatın tamburdan çıkıp gittiği yöne bakın. Halat tambura üstten sarılıyorsa avucunuz aşağı, alttan sarılıyorsa avucunuz yukarı bakacak şekilde elinizi yumruk yapın ve işaret parmağınızı halatın gittiği yöne uzatın. Başparmağınız, halat ucunun tambura bağlanacağı flanşı göstermelidir. Bu durumu sağ eliniz sağlıyorsa sağ sarım, sol eliniz sağlıyorsa sol sarım halat kullanılır.

Kural kâğıt üzerinde karışık görünebilir. Emin olamazsanız tamburun ve halat bağlantı noktasının fotoğrafını gönderin, birlikte kontrol edelim.

Halat çapı nasıl ölçülür

Çap, halatın en geniş yerinden, yani kolların dış tepesinden ölçülür. Kumpasın ağızları en az iki komşu kola değmelidir. Ağız iki kolun arasındaki çukura denk gelirse çap olduğundan küçük okunur.

• Halatı düz ve yüksüz tutun.
• Ölçmeye uçtan en az 1,5 metre içeriden başlayın; uç kısım kesim ve sonlandırma yüzünden şekil değiştirmiş olabilir.
• Aralarında en az 1,5 metre bulunan iki noktada ölçün.
• Her noktada birbirine dik iki ölçü alın. Dört ölçünün ortalaması halatın gerçek çapıdır.

Yeni bir halatın çapı nominal ölçüden küçük olmaz, biraz büyük olabilir. Standart halatlarda tolerans eksi yüzde 0, artı yüzde 5'tir; 12 mm nominal bir halat yeniyken 12,0 ile 12,6 mm arasında ölçülür. Halat ilk yüklemelerde oturur ve çapı bir miktar küçülür. Bu yüzden ilk çalışmadan sonra ölçtüğünüz değeri referans olarak kaydedin. Sonraki kontrollerde çap bu değerin belirgin şekilde altına inmişse halatta aşınma, korozyon ya da öz hasarı vardır.

Tambur, makara ve halatın sarılması

Halat tamburdan ve makaralardan her geçişte bükülür. Tambur ya da makara çapının halat çapına oranı, kısaca D/d, küçüldükçe bükülme sertleşir; teller erken yorulur ve kırılmaya başlar. Gereken en küçük oran tek bir sayı değildir. Vincin çalışma sınıfına, yani ne sıklıkta ve hangi yük seviyesinde çalıştığına, halatın yapısına ve tel mukavemetine göre değişir. Değişmeyen kural şudur: oran büyüdükçe halat ömrü uzar. Mevcut bir vince farklı yapıda halat takacaksanız tambur ve makara çaplarını da bize iletin.

Makara ve tambur oluğu halat çapına uymalıdır. Dar oluk halatı sıkıştırıp ezer. Bol oluk halatı yanlardan desteklemez, halat zamanla yassılaşır. Halatın oluğa tam oturmaması ömrü kısaltan sebeplerin başında gelir; işe uymayan yapıda seçilmiş halat da aynı sonucu doğurur. Halatın yönünü değiştirmek için kullanılan parçaları çelik halat makaraları bölümünde bulabilirsiniz.

Halatı sarılı geldiği bobinden açarken bobini bir mile takıp döndürün. Bobini yere yatırıp halatı yandan çekmek ya da halatı halkalar halinde atmak onu burar, kıvrılmaya ve dolanmaya yol açar. Halatı bobinden tambura aktarırken halat bobinin üstünden çıkıyorsa tambura da üstten, alttan çıkıyorsa alttan girmelidir. Böylece halat ters yöne bükülmez. Tambura çok kat sarılacak halatı hafif gergin sarın; gevşek sarılan alt kat, yük geldiğinde üst katın arasına gömülür ve halatı ezer.

Halat seçerken bakılacaklar

• Kopma yükü: Çapa, yapıya ve tel mukavemetine göre değişir. Çalışma yükü, kopma yükünün kullanım yerine göre belirlenen emniyet katsayısına bölünmesiyle bulunur.
• Esneklik: Küçük makaralardan geçen, sık bükülen halatta çok telli yapı seçilir.
• Aşınma ve ezilme: Sürtünerek çalışan ya da tambura çok kat sarılan halatta kalın dış telli veya çelik özlü yapı uygundur.
• Dönme: Tek halatla yüksekten kaldırmada dönmeyen halat gerekir.
• Uzama: Yeni halat ilk yüklemelerde bir miktar uzar. Gergi hatlarında ve hassas konumlamada bunu hesaba katın.
• Ortam ve sıcaklık: Nemli ve tuzlu havada galvanizli halat, sıcak ortamda lif öz yerine çelik öz tercih edilir.

Vinç tamburlarında sık kullanılan yapılardan biri 8×36 çelik özlü Warrington Seale vinç halatı. Diğer yapıların listesi çelik halatlar sayfasında. Halatı bir vinç seçimiyle birlikte düşünüyorsanız halatlı vinç ile zincirli vinç arasındaki farkları anlattığımız yazıya da bakabilirsiniz.

Periyodik kontrol ve ıskarta kriterleri

Kontrol sıklığını yetkili kişi belirler. Bunu yaparken vincin ne kadar sık ve hangi yükle çalıştığına, ortamın nemine ve kimyasal etkisine, önceki kontrollerde görülen hasarlara bakar. Ağır çalışan bir vinçte halat, genel periyodik kontrol aralığından daha sık kontrol edilebilir. Aralığı iş güvenliği uzmanınızla birlikte planlayın, sonuçları kayıt altına alın.

Kontrolde halatın tüm boyuna bakılır. Vinç halatlarının bakım, muayene ve ıskarta kurallarını veren ISO 4309 standardı ise bazı bölgelere özellikle dikkat çeker:

• Halat uç bağlantıları ve sonlandırmaların hemen yanı
• Makaralardan geçen, en çok bükülen bölümler
• Tamburda kat değiştirme noktaları ve flanşa yakın sarımlar
• Dengeleme makarası üzerinde duran, az hareket eden bölüm
• Sıcağa, kimyasala ya da sürtünmeye açık kısımlar

Halatın kullanımdan çekilmesine en sık tel kırıkları sebep olur. Çapta incelme, korozyon, kolların açılıp kuş kafesi gibi kabarması, ezilme, kıvrılma ve ısı hasarı da tek başına ıskarta sebebidir. Aynı bölgede birden fazla hasar varsa, her biri kendi sınırının altında kalsa bile etkileri toplanarak değerlendirilir. Örneğin tamburda çalıştığı için çapı incelmiş, nemli ortam yüzünden paslanmış ve tel kırıkları da başlamış bir halatta karar üç etkinin toplamına göre verilir. İki farklı hasarın bir arada olması halatı daha güvenli yapmaz, riski artırır.

Yenileyeceğiniz halatın çapını, yapısını, uzunluğunu ve takılacağı makineyi yazın; halatı ve gerekiyorsa klemens gibi bağlantı parçalarını tek teklifte toplayalım.